Na jakich badaniach opiera się Przewodnik?
Co roku publikowane są wyniki setek badań naukowych związanych z nauczaniem i uczeniem się. Ich celem jest sprawdzanie skuteczności różnych rozwiązań i wskazanie strategii, które w naukowo potwierdzony sposób wspierają rozwój uczniów, ułatwiają pracę nauczycielom i zwiększają efektywność oddziaływań dydaktycznych.
Jednak nie wszystkie badania są równie wiarygodne. Różnią się one jakością, metodologią, sposobem doboru i liczbą uczestników. Jest ich bardzo dużo i nie zawsze są łatwo dostępne. Zdarza się też, że przywołuje się tylko wybrane wyniki, na przykład te najbardziej znane albo potwierdzające określoną tezę.
Przewodnik opiera się na przeglądzie systematycznym (ang. systematic review). To rygorystyczna metoda, która polega na analizie wszystkich dostępnych badań spełniających wysokie standardy jakościowe. Dzięki temu obraz jest obiektywny: uwzględniamy każde rzetelne badanie, niezależnie od tego, czy jego wyniki są pozytywne, czy nie. Nie wybieramy danych wybiórczo, co gwarantuje obiektywną ocenę skuteczności.
Każde z badań włączonych do analizy i uwzględnionych w Przewodniku spełniało następujące kryteria:
- badanie zostało przeprowadzone w szkole lub innym miejscu, w którym zwyczajowo uczą się dzieci w wieku szkolnym (np. w muzeum);
- badanie przeprowadzono w schemacie randomizowanych badań kontrolowanych (ang. randomised controlled trials, RCT), czyli badań, w których przydział do grup (eksperymentalnej, objętej badaną internwencją, i kontrolnej) jest losowy
- w badaniu wzięło udział co najmniej 30 uczniów;
- badanie zostało przeprowadzone po 1990 roku;
- wyniki badania zostały opublikowane w języku angielskim.
Przewodnik jest regularnie aktualizowany. Dzięki temu szkoły i nauczyciele mają dostęp do najnowszych badań. Może to też oznaczać zmiany w ocenie skuteczności, kosztów i wiarygodności dowodów poszczególnych strategii.
Jak mierzymy skuteczność danej strategii edukacyjnej?
Skuteczność strategii edukacyjnej (np. konkretnej metody dydaktycznej) wyrażana jest jako wielkość efektu (ang. effect size). Wskaźnik ten opisuje różnicę między grupą eksperymentalną i kontrolną, co umożliwia wiarygodne porównania.
Dla osób niezaznajomionych ze statystyką i metodologią badań przełożenie konkretnej wartości tego wskaźnika na rzeczywiste postępy uczniów może być trudne. Dlatego na potrzeby Przewodnika przeliczono wielkość efektu na miarę bardziej zrozumiałą – liczbę miesięcy dodatkowego postępu.
Wskaźnik postępu pokazuje, o ile większy postęp wyrażony w miesiącach zrobili uczniowie, którzy uczestniczyli w danym działaniu (interwencji), w porównaniu z podobnymi uczniami, którzy w nim nie brali udziału. Na przykład w obszarze „Informacja zwrotna” badania uwzględnione w zestawieniu pokazują, że poprawa jakości informacji zwrotnej przyniosła średnio efekt odpowiadający dodatkowym 7 miesiącom postępu. Wielkość efektu przeliczana jest na orientacyjną liczbę miesięcy dodatkowego postępu.
Orientacyjne progi przeliczenia wielkości efektów na miesiące postępu są następujące:
- 0,05 do 0,05 – brak lub znikomy efekt; odpowiada około 0 miesiącom dodatkowego postępu,
- 0,06–0,18 – mały efekt; odpowiada około 1–2 miesiącom,
- 0,19–0,35 – umiarkowany efekt; odpowiada około 3–4 miesiącom,
- 0,36–0,52 – duży efekt; odpowiada około 5–6 miesiącom,
- powyżej 0,52 – bardzo duży efekt; odpowiada 7 lub więcej miesiącom dodatkowego postępu.
To uproszczenie. Szacunki mają charakter orientacyjny. Pokazują co zadziałało w szerszej skali w oparciu o wiarygodne dowody, a nie to, co na pewno zadziała w każdej szkole. Za średnią wartością postępu (np. +6 miesięcy) mogą kryć się duże różnice w wynikach. Skuteczność strategii może się np. różnić w zależności od przedmiotu lub etapu edukacyjnego.
Jak mierzymy wiarygodność dowodów naukowych?
Wiarygodność dowodów (ang. evidence security) wskazuje, na ile pewne jest oszacowanie wpływu danej strategii edukacyjnej. Im więcej rzetelnych badań potwierdza jej skuteczność, tym ocena jest wyższa.
Wiarygodność dowodów zwizualizowano w postaci książeczek: im więcej książeczek, tym większe zaufanie do precyzji wskaźnika postępu.
Ocena przebiega w dwóch krokach:
1. Liczba badań. Punktem wyjścia jest liczba analiz, które spełniają rygorystyczne kryteria włączenia (m.in. porównanie z grupą kontrolną, realizacja w warunkach szkolnych, odpowiednia wielkość próby). Im więcej takich badań, tym wyższa wstępna ocena (od 0 do 5 książeczek).
2. Wiarygodność. Ocena może zostać obniżona, jeśli pojawią się czynniki zmniejszające pewność wyników. Należą do nich:
- brak aktualności (większość badań pochodzi sprzed wielu lat);
- słabości schematu badania (niski odsetek randomizowanych badań kontrolowanych);
- ograniczenia niezależności (badania prowadzone przez instytucje powiązane z ocenianą strategią);
- ograniczona spójność wyników (wyniki poszczególnych badań silnie się różnią bez jasnego wytłumaczenia).
Ostateczną ocenę należy więc interpretować następująco:
- 0 książeczek: baza dowodowa jest niewystarczająca, by wiarygodnie oszacować wpływ strategii.
- 1–5 książeczek: baza dowodowa pozwala oszacować wpływ strategii na postępy uczniów (im więcej książeczek, tym większe zaufanie do precyzji wskaźnika postępu).
Wysoka liczba książeczek oznacza wysoką pewność oszacowania efektu, a nie jego wielkość. Strategia może mieć niewielki efekt, ale bardzo silną bazę dowodową. Może też mieć duży efekt, lecz oparty na ograniczonej liczbie badań.
Jak interpretować koszt wdrożenia danej strategii?
Przewodnik przedstawia szacunkowe koszty wdrożenia. Są to przeciętne koszty:
- zakupu nowych zasobów, takich jak sprzęt komputerowy czy oprogramowanie;
- szkoleń i doskonalenia zawodowego nauczycieli, a także ich zastępstw podczas tych szkoleń;
- dodatkowych zajęć z uczniami, np. wycieczek edukacyjnych, warsztatów czy lekcji dodatkowych.
Szacunki kosztów nie obejmują zasobów, które szkoła zazwyczaj już posiada, takich jak sale lekcyjne, tablice interaktywne czy wynagrodzenia etatowych nauczycieli (chyba że wdrożenie strategii wymaga zatrudnienia dodatkowego personelu). Pomaga to ocenić realne, dodatkowe wydatki związane z daną strategią, co jest najbardziej użyteczną informacją dla dyrektorów szkół.
Koszt wdrożenia zależy od liczby uczniów objętych interwencją, modelu organizacyjnego oraz lokalnych stawek wynagrodzeń i szkoleń. Oznaczenia kosztów należy traktować jako orientacyjne i umożliwiające porównanie strategii. Na przykład indywidualna praca z uczniem oraz uczenie się we współpracy przynoszą średnio pięć dodatkowych miesięcy postępu, jednak strategia polegająca na indywidualnej pracy z uczniem jest bardziej kosztowna.
Jak odnieść kategorie szkoła podstawowa (primary) i szkoła średnia (secondary) do polskiego kontekstu?
Podział stosowany w Przewodniku odzwierciedla system brytyjski, w którym próg między etapami edukacyjnymi przebiega w innym momencie niż w Polsce (zazwyczaj w wieku 11 lat). Dlatego polskich nazw szkół nie należy tłumaczyć dosłownie, lecz kierować się wiekiem uczniów:
- Szkoły podstawowe (ang. primary): W badaniach EEF kategoria ta obejmuje zazwyczaj uczniów w wieku 5-11 lat. W polskich realiach odpowiada to częściowo edukacji przedszkolnej, edukacji wczesnoszkolnej oraz klasom 4-5.
- Szkoły średnie (ang. secondary): Kategoria ta obejmuje uczniów w wieku 11-16 lat. W polskich realiach odpowiada to klasom 6-8 szkoły podstawowej oraz pierwszym klasom szkół ponadpodstawowych.
W polskim systemie granice etapów edukacyjnych przebiegają inaczej. Dlatego przy interpretacji wyników należy kierować się:
- wiekiem uczniów,
- poziomem rozwoju poznawczego i społecznego,
- charakterem treści nauczania.
Nauczyciele klas 6–8 powinni analizować wyniki z obu kategorii, zwracając uwagę, które badania obejmowały uczniów o zbliżonym wieku i profilu rozwojowym.
W Przewodniku pojawia się czasem pojęcie „asystenta nauczyciela”. Co ono oznacza?
Jest to funkcja (ang. teaching assistant) specyficzna dla systemu brytyjskiego. Asystent wspiera pracę w klasie, ale zazwyczaj nie ma pełnych uprawnień nauczycielskich.
Nie należy utożsamiać tej funkcji z polskim nauczycielem wspomagającym. Warto mieć to na uwadze, czytając o efektach strategii z udziałem asystentów, gdyż ich rola i przygotowanie różnią się od roli nauczycieli wspomagających w Polsce.
Jaki jest związek między Przewodnikiem a podstawą programową z danego przedmiotu?
Przewodnik nie zastępuje podstawy programowej ani nie wskazuje, czego nauczyciel ma uczyć. Wspiera on raczej decyzje dotyczące tego, jak najlepiej to robić.
Podstawa programowa określa treści i cele kształcenia. Przewodnik natomiast dostarcza dowodów na to, jakie praktyki edukacyjne pomagają najskuteczniej osiągnąć te cele. Dzięki temu nauczyciele mogą planować i realizować program nauczania w sposób bardziej świadomy, czyli w oparciu o praktykę opartą na dowodach (ang. evidence-informed practice), a nie wyłącznie na własnych doświadczeniach czy intuicji.
Jak najlepiej wykorzystać Przewodnik w swojej pracy?
Nie skupiaj się wyłącznie na wskaźnikach liczbowych. Każdej strategii towarzyszy opis najważniejszych wniosków. Czasem skuteczność strategii zależy od sposobu jej wdrożenia, poziom nauczania (podstawowa vs. ponadpodstawowa), przedmiotu i innych czynników. Zwróć uwagę na sekcję "Co kryje się za średnią?" Zawarte tam informacje mogą mieć kluczowe znaczenie dla wdrożenia danej strategii.
Bierz pod uwagę nie tylko wpływ danej strategii na osiągnięcia, ale także koszty wdrożenia i wiarygodność dowodów. Najskuteczniejsze strategie nie zawsze zapewniają najlepszy stosunek efektów do kosztów. Na przykład, Zmniejszanie liczebności klas ma pozytywny wpływ na postępy uczniów (+2 miesiące), lecz jest bardzo kosztowne. Inne strategie mogą przynieść podobny lub lepszy efekt przy niższym koszcie.
Przed wdrożeniem strategii warto odpowiedzieć na trzy pytania:
- Czy efekt dotyczy uczniów w podobnym wieku i kontekście?
- Czy baza dowodowa jest wystarczająco silna?
- Czy szkoła dysponuje zasobami potrzebnymi do rzetelnego wdrożenia?
Dlaczego warto wiedzieć, jakie metody zostały ocenione jako mniej skuteczne lub nawet nieskuteczne?
Wiedza o tym, co nie działa lub działa słabiej, jest równie cenna jak znajomość skutecznych rozwiązań. Dzięki temu nauczyciele mogą lepiej planować swoją pracę, oszczędzając czas, energię i zasoby. Znajomość takich wyników pozwala świadomie wybierać strategie, które przynoszą realne korzyści, zamiast powielać działania o niepotwierdzonej skuteczności.
W jakim stopniu można łączyć różne strategie z Przewodnika – czy warto stosować wiele jednocześnie i jak to zrobić rozsądnie?
W praktyce szkolnej rzadko stosuje się jedną strategię. Łączenie różnych podejść pozwala osiągnąć bardzo dobre efekty, o ile odbywa się w sposób przemyślany. Na przykład, Informacja zwrotna może wspierać metapoznanie i samoregulację, a tutoring rówieśniczy - pomóc w utrwalaniu wiedzy w duchu uczenia się we współpracy.
Warto jednak pamiętać, że łączenie wielu strategii wymaga czasu i refleksji. Kluczowe jest, by najpierw dobrze opanować jedną metodę, zanim wprowadzi się kolejną. Najlepiej zacząć od jednego obszaru (np. pracy z informacją zwrotną), stopniowo rozszerzając repertuar strategii nauczania.
Badania pokazują też, że jakość wdrożenia ma często większe znaczenie niż sama liczba stosowanych strategii. Lepiej wdrożyć jedną metodę konsekwentnie i zgodnie z jej kluczowymi założeniami, niż równolegle realizować kilka działań w sposób powierzchowny.
Jak wykorzystać Przewodnik w planowaniu swojego rozwoju zawodowego lub pracy całej szkoły?
Przewodnik może być punktem wyjścia do planowania rozwoju zawodowego zarówno nauczyciela, jak i całych zespołów. Warto z jego pomocą znaleźć obszary do wzmocnienia, np. pracę z uczniami o zróżnicowanych potrzebach czy rozwój umiejętności samoregulacji.
Zachęcamy, by wykorzystać tę wiedzę do planowania szkoleń, lekcji otwartych czy wymiany doświadczeń. Przewodnik można też wykorzystać do autorefleksji. Pozwala zobaczyć, z jakich strategii już korzystamy w szkole i zastanowić się, co można zrobić lepiej lub inaczej.