Na czym to polega
Strategie czytania ze zrozumieniem wspierają uczniów w rozumieniu znaczenia czytanego tekstu. Koncentrują się głównie na rozumieniu językowym, czyli umiejętności docierania do sensu idei wyrażonych w tekście. Inne aspekty czytania, takie jak dekodowanie (zob. Metoda foniczna) czy płynność, nie są głównym przedmiotem tego obszaru badań.
Nauczanie strategii czytania ze zrozumieniem polega na świadomym modelowaniu i stosowaniu narzędzi używanych przez biegłych czytelników, aż staną się one dla uczniów automatyczne.
Przykłady strategii czytania ze zrozumieniem:
- określanie celu czytania
- aktywowanie schematu (wiedzy o strukturze tekstu)
- wstępne zapoznanie się z tekstem
- przewidywanie
- wizualizacja (tworzenie obrazów mentalnych)
- zadawanie pytań
- tworzenie połączeń poprzez aktywowanie wiedzy uprzedniej
- wyjaśnianie
- korzystanie z organizatorów graficznych lub semantycznych
- samodzielne zadawanie sobie pytań
- wnioskowanie
- parafrazowanie
- podsumowywanie
- wyciąganie wniosków
- identyfikowanie głównych idei lub powtarzających się motywów
Nauczyciele często stosują mówienie metapoznawcze, by modelować strategie, oraz zadają pytania, by zachęcić uczniów do ich stosowania. Po początkowym nauczaniu uczniowie mogą ćwiczyć strategie w małych grupach, parach lub indywidualnie (zob. także: Uczenie się we współpracy). Dzięki temu uczniowie uczą się planować, monitorować i oceniać własne rozumienie tekstu oraz stosowanie strategii (zob. także: Metapoznanie i samoregulacja). Proces ten wspiera stopniowe przekazywanie odpowiedzialności uczniom: od nauczania przez ćwiczenie z pomocą nauczyciela do samodzielnego ćwiczenia. Strategie mogą być nauczane w całej klasie jako element zwykłych lekcji, prowadzonych przez nauczyciela przedmiotu. Mogą być też nauczane w ramach interwencji ukierunkowanych, realizowanych w małych grupach lub indywidualnie.
Najważniejsze ustalenia
- Strategie czytania ze zrozumieniem mają wysoki wpływ na osiągnięcia uczniów (+7 miesięcy postępu). Wraz z metodą foniczną stanowią kluczowy element nauczania czytania na wczesnym etapie edukacji.
- Ważne jest, by rozważyć, jak uczniowie osiągną samodzielność. Wiele skutecznych podejść rozwija metapoznanie uczniów, dzięki czemu potrafią oni samodzielnie planować, monitorować i oceniać własne rozumienie tekstu oraz stosować odpowiednie strategie.
- Nauczyciele powinni starannie dobierać teksty o odpowiednim poziomie trudności, budować u uczniów chęć zaangażowania się w lekturę oraz stwarzać okazje do ćwiczeń.
- Istnieje wiele skutecznych strategii i metod, jednak dla wielu uczniów kluczowe jest, by były one nauczane bezpośrednio.
- Choć początkowo strategie mogą być nauczane w izolacji, kluczowe jest wspieranie uczniów w ich stosowaniu w różnych zadaniach czytelniczych, kontekstach i na różnych przedmiotach szkolnych.
- Nawet dysponując utrwalonymi strategiami czytania ze zrozumieniem, uczniowie mogą mieć trudności ze zrozumieniem tekstu z różnych przyczyn. Trafna i szybka diagnoza trudności w czytaniu ma zatem kluczowe znaczenie dla doboru rozwiązań i odpowiednich strategii, zwłaszcza w przypadku starszych uczniów mających problemy z czytaniem. Uczniowie mogą mieć trudności z dekodowaniem wyrazów, rozumieniem struktury językowej tekstu lub rozumieniem słownictwa, zwłaszcza specjalistycznego.
Skuteczność
Średni wpływ strategii czytania ze zrozumieniem odpowiada 7 miesiącom dodatkowego postępu w ciągu roku szkolnego. Skuteczne podejścia są starannie dopasowane do możliwości czytelniczych uczniów. Teksty powinny stanowić skuteczne, lecz nie przytłaczające wyzwanie.
Strategie czytania ze zrozumieniem mogą być efektywnie nauczane w różnych kontekstach, na przykład jako część typowych zajęć z czytania i pisania, podczas lekcji z różnych przedmiotów lub w trakcie specjalistycznych zajęć czytelniczych: zarówno z całą klasą, jak i z wybraną grupą uczniów.
Istnieją pewne przesłanki wskazujące, że wykorzystanie technologii cyfrowych może być pomocne w poprawie rozumienia tekstu. Podejścia te zazwyczaj koncentrują się na praktycznym stosowaniu i ćwiczeniu konkretnych strategii oraz często zapewniają uczniom bieżące wskazówki lub informację zwrotną.
Co się kryje za średnią
Nauczanie strategii czytania ze zrozumieniem jest skuteczne zarówno w szkołach podstawowych, jak i średnich.
Chociaż dowody koncentrują się głównie na umiejętnościach czytania i pisania, strategie te z powodzeniem wdrażano w wielu przedmiotach szkolnych, w których istotne jest czytanie i rozumienie tekstu. Można je integrować z lekcjami języka polskiego, przedmiotów humanistycznych i przyrodniczych, a także innych przedmiotów.
Pewne przesłanki wskazują, że podejścia wykorzystujące technologie cyfrowe mogą być skuteczne w poprawie rozumienia tekstu, zwłaszcza gdy koncentrują się na praktycznym stosowaniu konkretnych strategii oraz zapewniają uczniom informację zwrotną.
Strategie czytania ze zrozumieniem mogą być częścią typowego nauczania w klasie. W przypadku pracy z całą klasą lepsze efekty wydaje się przynosić nauczanie częstsze i bardziej systematyczne.
W przypadku interwencji ukierunkowanych, realizowanych w ograniczonym czasie, największą skuteczność wykazują krótsze działania (do 9 tygodni). Dostępne są jednak również przykłady interwencji z powodzeniem realizowanych w dłuższym okresie.
Wyrównywanie różnic edukacyjnych
Wszyscy uczniowie przychodzą do szkoły z różną wiedzą i umiejętnościami, co ma kluczowe znaczenie dla rozumienia tekstu. Przy doborze tekstu ważne jest, by rozważyć, co uczniowie już wiedzą na dany temat, i odpowiednio zaplanować zajęcia. W większości dostępnych badań nauczyciele zastanawiają się, jak budować na istniejącej wiedzy. Mogą świadomie dobierać teksty zgodne z treściami programowymi lub zainteresowaniami uczniów, przypominać istotną wiedzę uprzednią, aby uczniowie mogli tworzyć powiązania, oraz wprowadzać nową wiedzę lub słownictwo wspierające rozumienie nowych tematów.
Niektórzy uczniowie z grup defaworyzowanych mogą mieć niskie osiągnięcia początkowe w czytaniu. Jeśli uczeń ma trudności z czytaniem, przyczyny mogą być różne i konieczne może być połączenie kilku podejść. Staranna diagnoza potrzeb ucznia powinna wskazywać dalszą drogę. Rozwiązania mogą obejmować metodę foniczną, strategie czytania ze zrozumieniem oraz interwencje rozwijające język mówiony. Wspieranie uczniów mających trudności z czytaniem prawdopodobnie wymaga skoordynowanego wysiłku w ramach całego programu nauczania.
Wdrożenie w szkole
Rodzaj tekstu: Dobór odpowiedniego tekstu jest ważny przy nauczaniu strategii czytania ze zrozumieniem. W tej bazie dowodowej strategie są najczęściej stosowane do tekstów informacyjnych (expository texts), ale wiele badań dotyczy również tekstów narracyjnych lub innych rodzajów. Strategie mogą wymagać dostosowania w zależności od treści tekstu. Organizatory graficzne i wzajemne nauczanie (reciprocal reading) są częściej stosowane przy tekstach informacyjnych. Samodzielne zadawanie pytań to strategia stosowana niezależnie od typu tekstu.
Podejście dydaktyczne: Nauczyciele bardzo często stosują nauczanie bezpośrednie oraz modelowanie przy wprowadzaniu strategii czytania ze zrozumieniem. W wielu przypadkach poszczególne strategie są nauczane lub ćwiczone osobno, a następnie integrowane na późniejszym etapie. Modelowanie przez nauczyciela jest powszechnym sposobem integrowania strategii — polega na pokazywaniu, jak biegły czytelnik stosuje je w pracy z tekstem. Niektórzy praktycy przyjmują podejście bardziej holistyczne, w którym wiele strategii lub umiejętności wprowadza się i rozwija równolegle.
Aktywność ucznia: Słuchanie i dyskusja są często elementem procesu uczenia się. Ważne jest zaplanowanie przejścia od strategii kierowanych przez nauczyciela do ich samodzielnego stosowania przez uczniów. Często to właśnie praktyka uczniowska stanowi ten pomost. W wielu badaniach uczniowie pracują wspólnie, na przykład poprzez dyskusje, aby utrwalić wiedzę (zob. także: Interwencje rozwijające język mówiony). Indywidualna praca ucznia jest również kluczowym elementem uczenia się, na przykład poprzez ćwiczenia pisemne. Jednak czytanie ze zrozumieniem to nie to samo, co umiejętność odpowiadania na pytania pisemne — i nie wszystkie badania w bazie dowodowej wymagają od uczniów pisania.
Koszty
Średni koszt strategii czytania ze zrozumieniem szacowany jest jako bardzo niski, choć zależy to od dostępnych zasobów i tego, czym szkoła już dysponuje. Koszty ponoszone przez szkoły wiążą się ze szkoleniami i rozwojem zawodowym, a także zakupem książek i materiałów edukacyjnych. Większość z nich to koszty początkowe ponoszone w pierwszym roku realizacji. Choć mediana szacunkowych kosztów programów czytania ze zrozumieniem jest bardzo niska, to różnice w cenach dostępnych programów oraz opcja zakupu dodatkowych szkoleń i bieżącego wsparcia dla kadry oznaczają, że koszty mogą wahać się od bardzo niskich do niskich.
Niezależnie od tego, czy strategie te są wdrażane jako element codziennej praktyki w klasie, czy jako dodatkowe nauczanie, ich skuteczne nauczanie może wymagać umiarkowanego nakładu czasu pracy personelu w porównaniu z innymi podejściami. Wynika to z faktu, że podejście to wymaga wspieranej zmiany lub rozwoju praktyki nauczania, którą następnie trzeba utrzymać. Plan wdrożenia obejmujący podtrzymanie dobrych praktyk powinien być rozważany na równi z czasem pracy personelu i kosztami finansowymi.
Wiarygodność dowodów
Wiarygodność dowodów naukowych dotyczących strategii czytania ze zrozumieniem oceniono jako umiarkowaną. Zidentyfikowano 184 badania, które spełniły kryteria włączenia do Przewodnika.
Ocenę wiarygodności obniżono (odjęto "książeczkę"), ponieważ duży odsetek badań nie został poddany niezależnej ewaluacji. Ewaluacje prowadzone przez organizacje powiązane z danym podejściem (np. przez komercyjnych dostawców) zazwyczaj wykazują większy wpływ, co może wpływać na ogólny wynik dla danej strategii.
Kolejną książeczkę odjęto, ponieważ wyniki badań w tym obszarze charakteryzują się dużą, niewyjaśnioną zmiennością. Każdy przegląd naukowy zawiera pewien zakres różnic w wynikach, dlatego ważne jest, by patrzeć głębiej niż tylko na średnią. Taka niewyjaśniona zmienność (heterogeniczność) zmniejsza pewność co do rezultatów w sposób, którego nie udało się zweryfikować poprzez analizę wpływu kontekstu, metodologii czy przyjętego podejścia.
Jak w przypadku każdego przeglądu dowodów, Przewodnik przedstawia średni wpływ podejść badanych w studiach naukowych. Podczas wdrażania strategii w swojej placówce należy uwzględnić kontekst szkoły i kierować się profesjonalnym osądem.
Liczba badań
184
Przegląd aktualizowany
październik 2025