Metoda foniczna

Podejścia foniczne rozwijają wiedzę i zrozumienie relacji między symbolami graficznymi a dźwiękami. Obejmuje to umiejętności słyszenia, identyfikowania i wykorzystywania wzorców dźwiękowych (fonemów) do czytania języka pisanego. Celem jest systematyczne nauczanie relacji między tymi dźwiękami a wzorcami pisowni (grafemami), które je reprezentują.

Przykładowe działania w ramach nauczania fonicznego obejmują:

• wyodrębnianie dźwięków (izolowanie głosek);
• naukę korespondencji litera–dźwięk;
• łączenie dźwięków w celu odczytania słów (synteza);
• dzielenie słów na potrzeby pisowni (analiza).

W Anglii nauczanie foniczne jest obowiązkiem ustawowym w szkołach podstawowych, a większość placówek korzysta z programów systematycznej foniki syntetycznej (SSP). W polskim kontekście trzeba pamiętać, że prezentowane badania dotyczą języka angielskiego, który charakteryzuje się nieprzejrzystą ortografią, co wymusza długi trening foniczny. Język polski ma ortografię przejrzystą (duża zgodność litera–dźwięk), dzięki czemu nauka czytania przebiega znacznie szybciej. W polskich warunkach systematyczne nauczanie foniczno-analityczne jest standardem, a większość dzieci opanowuje dekodowanie szybciej niż rówieśnicy uczący się czytać po angielsku. Opisywane poniżej intensywne interwencje są najbardziej przydatne jako wsparcie dla uczniów z utrzymującymi się trudnościami w czytaniu, np. z ryzykiem dysleksji, lub dla dzieci uczących się polskiego jako drugiego języka.

Większość badań uwzględnionych w tym obszarze dotyczy efektów metody fonicznej realizowanej w małych grupach lub w trybie indywidualnym. Wiele badań ocenia jednak również nauczanie prowadzone z całą klasą. Oba warianty wykazują pozytywny wpływ na rozwój umiejętności czytania i pisania u małych dzieci, co potwierdza skuteczność tego podejścia w różnych kontekstach dydaktycznych.

Zgromadzone dowody mogą służyć nauczycielom i dyrektorom szkół na dwa uzupełniające się sposoby:

1. Do planowania i prowadzenia systematycznych programów fonicznych dla całych klas, tak aby wszystkie dzieci budowały solidne podstawy czytania.
2. Do projektowania i wdrażania ukierunkowanych, intensywnych interwencji dla uczniów potrzebujących dodatkowego wsparcia. Interwencje te realizuje się w małych grupach lub indywidualnie, równolegle z głównym programem klasowym.

Nauczanie foniczne konsekwentnie okazuje się skuteczne we wspieraniu młodszych uczniów w opanowaniu podstaw czytania. Średni wpływ to dodatkowe pięć miesięcy postępu.

Metoda foniczna jest przeciętnie bardziej efektywna niż inne metody wczesnej nauki czytania, takie jak metoda całościowa (ang. whole language, polegająca na rozpoznawaniu całych wyrazów z kontekstu, w Polsce praktycznie niestosowana). Trzeba jednak podkreślić, że skuteczne techniki foniczne funkcjonują zazwyczaj w bogatym środowisku językowym i stanowią tylko jeden z elementów udanej strategii rozwijania piśmienności.

Badań dotyczących tego podejścia u starszych uczniów jest mniej, ale dostępne dowody wskazują, że może ono być skuteczne również w szkole średniej, szczególnie jako interwencja naprawcza. Jeśli starszy uczeń nadal ma problemy z dekodowaniem, powrót do podstaw fonicznych jest uzasadniony. Gdy trudności dotyczą słownictwa lub rozumienia tekstu, bardziej odpowiednie będą inne rodzaje interwencji.

W literaturze wyróżnia się cztery główne odmiany podejść fonicznych:

• Podejście syntetyczne (ang. synthetic phonics, synteza głoskowa) polega na systematycznym uczeniu rozpoznawania i łączenia pojedynczych głosek w wyrazy (np. łączenie /k/, /o/, /t/ w słowo „kot").
• Podejście analityczne (ang. analytic phonics, analiza głoskowa) wychodzi od całych słów i pomaga uczniom dostrzegać w nich powtarzalne zależności literowo-dźwiękowe (np. wspólna głoska początkowa w słowach „pas", „park", „pole").
• Podejście oparte na analogii (ang. analogy phonics) wykorzystuje znane części wyrazów do odczytywania nowych (np. od „góra" do „kora").
• Podejście zintegrowane (ang. embedded phonics) polega na omawianiu relacji litera–dźwięk przy okazji naturalnego czytania i pisania, bez wyodrębnionego cyklu ćwiczeń.

Najszersza baza dowodowa i największe efekty dotyczą podejścia syntetycznego i analitycznego.

Badania przeprowadzone w Anglii wykazały, że uczniowie z grup defaworyzowanych zazwyczaj odnoszą z interwencji fonicznych podobne, a niekiedy nawet większe korzyści niż pozostali uczniowie.

Niższa świadomość fonologiczna może wynikać z uboższego środowiska językowego w domu: dziecko słyszy mniej słów, rzadziej czyta mu się książki. Może też wynikać z mniejszej liczby okazji do nauki poza szkołą. Szkoły powinny rozważyć, jak wspierać czytanie w środowisku domowym wszystkich uczniów.

Istotne jest, aby nauczyciele diagnozowali umiejętności foniczne tych uczniów i odpowiednio dostosowywali nauczanie. Uczniowie ci mogą też skorzystać z innych podejść, takich jak strategie czytania ze zrozumieniem.

Koszty wdrożenia ocenia się jako bardzo niskie, choć zależą od wybranego programu, poziomu szkoleń i wymaganych zasobów. Część to koszty początkowe (pierwszy rok realizacji), ale pojawiają się też powtarzalne koszty bieżące: doskonalenie zawodowe, materiały dydaktyczne, subskrypcje.

Rozpiętość cen dostępnych programów oznacza, że koszty mogą wahać się od bardzo niskich do niskich. Kluczowym zasobem pozostaje czas pracy nauczyciela (lub asystenta) poświęcony na pracę w małych grupach lub indywidualnie z uczniami wymagającymi wsparcia.

Podane szacunki zakładają, że szkoły pokrywają już wynagrodzenia osób prowadzących interwencje, koszty pomieszczeń oraz podstawowe materiały biurowe.